Hỏi đáp cho người làm tự do: không có quầy, không có cửa hàng

Nhóm câu hỏi này gửi về từ người làm nghề không có cửa hàng và không có quầy: thiết kế, dịch thuật, dạy kèm, chụp ảnh, kế toán làm ngoài, sửa chữa nhận theo việc.

Mấy lời khuyên quen thuộc — đặt gì ở quầy thu ngân, bày hàng ra sao — đều không áp được. Nên dưới đây là những câu họ hay hỏi, đáp thẳng.

"Không có cửa hàng thì đặt đồ ở đâu"

Chỗ làm việc của người làm tự do thường là một góc trong nhà, và nó cũng là chỗ sinh hoạt.

Cách gọn: coi cái bàn là ranh giới. Món nào liên quan tới công việc thì để ở đó, còn lại để chỗ khác. Không phải vì nếp gì, mà vì khi bàn lẫn đồ cá nhân thì khó vào việc.

Nếu đi lại nhiều và làm ở nhiều chỗ thì món nhỏ mang theo hợp hơn món để bàn. Một món nằm trong túi làm việc đi cùng mình mọi nơi, còn món để bàn thì chỉ có tác dụng ở đúng cái bàn đó.

"Thu nhập không đều thì tính thế nào"

Đây là câu hỏi thật nhất của nhóm này, và nó không phải câu hỏi về phong thuỷ.

Phần làm được: biết con số của mình. Tháng thấp nhất trong năm ngoái là bao nhiêu, chi phí cố định mỗi tháng là bao nhiêu, và mình cầm cự được mấy tháng nếu không có việc.

Ba con số đó quyết định gần hết mọi lựa chọn khác — nhận việc rẻ hay từ chối, có dám nghỉ giữa hai dự án không, có nên đầu tư thiết bị không.

Còn phần cầu mong thì để đúng chỗ của nó. Nó không thay được việc biết ba con số kia.

"Khách hẹn rồi im, có phải do gì không"

Chuyện này xảy ra với mọi người làm tự do, và phần lớn lý do nằm ở phía khách: họ đổi kế hoạch, hết ngân sách, hoặc chọn người khác.

Việc làm được là một tin nhắn hỏi lại sau vài ngày, gọn và không trách móc. Một lần là đủ; không trả lời thì chuyển sang việc khác.

Còn nếu chuyện này lặp lại nhiều lần thì đáng xem lại phần mình: báo giá có rõ không, trả lời có nhanh không, và mình có nói rõ bước tiếp theo là gì không.

Đó là mấy thứ kiểm được. Chúng thường giải thích được nhiều hơn là đi tìm một nguyên nhân khác.

"Có nên nhận việc vào ngày xấu không"

Với người làm tự do, việc tới lúc nào không do mình chọn — và từ chối vì ngày thì mất luôn khách.

Cách nhiều người dùng: phân biệt ngày nhận việc với ngày bắt đầu làm. Nhận thì nhận, còn mốc khởi đầu thì tự đặt vào lúc mình thấy hợp.

Và với việc kéo dài nhiều tuần thì cái ngày bấm nút gần như không có ý nghĩa gì. Thứ quyết định kết quả là tiến độ ở giữa.

Nếu vẫn muốn chọn ngày cho một mốc nào đó, thì chọn mốc ký hợp đồng hoặc bàn giao — hai mốc đó mình chủ động được, còn ngày khách nhắn tin thì không.

"Làm ở nhà mà không tập trung được"

Câu này hỏi nhiều nhất, và phần lớn có lời giải rất đời thường.

Ranh giới giờ giấc quan trọng hơn ranh giới không gian. Nhà chật tới mấy vẫn đặt được một khung giờ mà cả nhà biết là mình đang làm việc.

Một nghi thức mở đầu — pha ly nước, dọn mặt bàn, mở đúng một danh sách việc. Nghe nhỏ nhưng nó báo cho chính mình là đã vào giờ làm.

Ra khỏi nhà mỗi ngày một lần, dù chỉ mười lăm phút. Người làm tự do hay ở lì trong nhà cả tuần, và đó là thứ bào mòn dần.

Nếu tình trạng mất tập trung kéo dài kèm mất ngủ hoặc thấy nặng nề thường xuyên thì đó là chuyện nên hỏi người có chuyên môn, không phải chuyện sắp lại bàn.

"Khách hỏi địa chỉ mà mình làm ở nhà thì sao"

Đây là câu hỏi về ranh giới riêng tư, và nên nghĩ trước chứ đừng xử lúc bị hỏi.

Ba lựa chọn thường dùng: hẹn ở quán hoặc không gian làm việc chung, làm việc hoàn toàn từ xa, hoặc tách một lối vào riêng nếu nhà cho phép.

Với phần giấy tờ — đăng ký kinh doanh, hoá đơn, địa chỉ khai báo — thì hỏi cơ quan quản lý ở địa phương, vì quy định khác nhau theo ngành và có thay đổi.

Còn phần an toàn thì đơn giản: khách lạ tới nhà thì nên có người khác ở nhà, hoặc hẹn chỗ công cộng. Điều này đúng với mọi nghề, không riêng nghề nào.

"Có nên nhận việc của người quen không"

Người làm tự do sống nhiều bằng mối quen, nên câu này tới rất sớm và tới rất thường.

Nhận được, nhưng phải chốt bằng chữ đúng như với khách lạ: làm những gì, bao giờ xong, bao nhiêu tiền, sửa mấy vòng. Người quen mà không chốt là chỗ mất cả tiền lẫn quan hệ.

Chỗ khó nhất thường là giá. Bớt cho người quen thì bớt một lần và nói rõ đây là giá riêng cho lần này — đừng để nó thành mức giá mặc định cho mọi lần sau.

Và nếu thấy việc đó sẽ làm hỏng quan hệ dù làm tốt hay không, thì từ chối sớm là tử tế hơn. Giới thiệu người khác cũng là một cách giúp.

"Bao giờ thì nên nâng giá"

Ba dấu hiệu thường được nhắc tới:

Lịch đã kín mà vẫn có người hỏi — nghĩa là mức giá hiện tại đang thấp hơn nhu cầu.

Việc nào cũng nhận vì sợ hết việc, kể cả việc mình không muốn làm. Đây là dấu hiệu của giá thấp chứ không phải của thị trường xấu.

Chi phí đã tăng — thiết bị, phần mềm, đi lại — mà giá vẫn giữ nguyên nhiều năm.

Cách làm nhẹ nhàng: áp giá mới cho khách mới trước, còn khách cũ thì báo trước một khoảng và giữ giá cũ cho việc đang làm dở. Báo trước là phần quan trọng nhất.

Còn phần lo sợ mất khách thì có một phép thử đơn giản: nâng giá với vài khách mới rồi xem phản ứng. Đó là số liệu thật, hơn hẳn đoán.

Ba điều gọn lại

Một. Không có quầy thì cái bàn là ranh giới — và nếu đi lại nhiều thì món nhỏ mang theo hợp hơn món để bàn.

Hai. Với thu nhập không đều, ba con số quyết định gần hết: tháng thấp nhất năm ngoái, chi phí cố định, và cầm cự được mấy tháng.

Ba. Ngày khách nhắn tin không chọn được, nhưng ngày ký và ngày bàn giao thì chủ động được — chọn mốc ở chỗ mình quyết được.